О‘ZBEKISTON MILLIY STANDARTI

 TUT IPAK QURTI g‘umbagIDAN XITOZAN

TEXNIK SHARTLAR

НАЦИОНАЛЬНЫЙ СТАНДАРТ УЗБЕКИСТАНА

 ХИТозан ИЗ КУКОЛОК ТУТОВОГО ШЕЛКОПРЯДА

ТЕХНИЧЕСКИЕ УСЛОВИЯ

Toshkent

______________________О‘ZBEKISTON  MILLIY  STANDARTI_____________________

TUT IPAK QURTI g‘umbagIDAN XITOZAN

Texnik shartlar

Rasmiy nashr

О‘zbekiston standartlar instituti

Toshkent

SО‘Z BOSHI

1. “Qishloq xо‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlarini standartlashtirish” bо‘yicha texnik qо‘mita va О‘zR FA Polimerlar kimyosi va fizikasi instituti tomonidan ishlab chiqildi va tasdiqlashga taqdim etildi.

2. О‘zbekiston standartlar institutining 2026 yil _____sanasidagi № ____ -sonli buyrug‘i bilan tasdiqlandi.

3. Dastlabki amalga kiritilishi.

Ushbu milliy standartni va unga bо‘lgan о‘zgartishlarni О‘zbekiston hududida amalga kiritish, qayta kо‘rib chiqish yoki bekor qilish haqidagi axborot Standartlashtirish bо‘yicha milliy organning rasmiy veb-saytlari va standartlarning yillik axborot kо‘rsatkichlarida chop etiladi.

Ushbu standartni О‘zbekiston hududida rasmiy tarqatish mutlaq huquqi О‘zbekiston standartlar institutiga tegishli

MUNDARIJA

О‘ZBEKISTON MILLIY STANDARTI

 TUT IPAK QURTI g‘umbagIDAN ХITozaN

Texnik shartlar

ХИТозан ИЗ КУКОЛОК ТУТОВОГО ШЕЛКОПРЯДА

Технические условия

CHITOZAN FROM MULBERRY SILKWORM PUPPELS

Technical specifications

Amalga kiritish sanasi «____» _________ 2025 y.

1 QО‘LLANISH DOIRASI

Ushbu milliy standart ipak qurti g‘umbagi xitinidan olingan xitozanga (keyingi o‘rinlarda xitozan deb yuritiladi) taalluqli bo‘lib, xitozanning fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlariga, nazorat usullariga, saqlash sharoitlariga talablar va me’yorlarni belgilaydi. 

Xitozan qishloq xo‘jaligida bog‘lovchi, strukturaviy, plyonka hosil qiluvchi va o‘sishni tartibga soluvchi komponent sifatida qishloq xo‘jaligi ekinlari urug‘larini qayta ishlashda, o‘simliklarni himoya qilishning ekologik xavfsiz vositalarini olishda, shuningdek tibbiyot, parfyumeriya va kosmetika mahsulotlari va parhez qo‘shimchalarini ishlab chiqarishda xom ashyo tarkibida qo‘llash uchun mo‘ljallangan.

Rasm. 1.  Хitozan tuzilish formulasi

2 STANDARTLARGA HAVOLALAR

Ushbu milliy standartda quyidagi meyoriy hujjatlarga havolalar keltirilgan:

Izoh – Ushbu milliy standartdan foydalanishda Standartlashtirish bо‘yicha milliy organning rasmiy veb-saytlari va standartlarning yillik axborot kо‘rsatkichlariga muvofiq standartlarni О‘zbekiston Respublikasi hududida amal qilinishi tekshirilishi kerak. Agar havola qilingan standart almashtirilgan (о‘zgartirilgan) bо‘lsa, unda ushbu milliy standartdan foydalanishda almashtirilgan (о‘zgartirilgan) standartga amal qilish kerak. Agarda havola qilinayotgan standart almashtirilmasdan bekor qilingan bо‘lsa, unga havola qilingan qoida ushbu havolaga taalluqli bо‘lmagan qismida qо‘llaniladi. 

3 TEXNIK TALABLAR

3.1 Ipak qurti g‘umbagining xitinidan olingan xitozan ushbu milliy standart va belgilangan tartibda tasdiqlangan texnologik reglament talablariga muvofiq ishlab chiqarilishi kerak. 

3.2 Asosiy ko‘rsatkichlar va tavsiflar

3.2.1. Ipak qurti g‘umbagining xitinidan olingan xitozan 1-jadvalda keltirilgan organoleptik va fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlarga muvofiq bo‘lishi  kerak.

     1-jadval

3.3 Tayyor mahsulot, tarkibi bir xil bo‘lishi kerak, tarkibida begona qo‘shimchalar, bo‘laklar va mog‘orlar, chirigan hid bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

3.4 Xom ashyo va materiallarga  talablar

3.4.1 Xitozan ishlab chiqarishda quyidagi turdagi xom ashyo va materiallardan foydalanish kerak:

Pillachilik chiqindilari va ularni qayta ishlash mahsulotlari - O‘z DSt 2299;

Natriy gidroksidi - ГОСТ 2263;

Sirka kislotasi - ГОСТ 19814 bo‘yicha;

Sintetik xlorid kislotasi - ГОСТ 3118 bo‘yicha texnik rusumli.

3.4.2. Xom   ashyo   sifati   haqidagi   hujjat   bilan   ishlab chiqarishga qabul qilinishi yoki ГОСТ  24297 bo‘yicha akkreditatsiyalangan laboratoriyada kirish tekshiruvidan o‘tkazilishi kerak.

3.4.3 Iste’molchi bilаn kelishilgаn holdа tаyyor mаhsulotning sifаti ushbu texnikаviy shаrtlаrdа belgilаngаn meyorlаrgа muvofiq bо‘lishш shаrti bilаn yuqoridа keltirilmagan boshqа turdаgi xom аshyo, jumlаdаn, аmаldagi boshqа meyoriy hujjаt bо‘yichа tаyyorlаngаn import xom аshyo vа mаteriаllаrdan foydalanishishlаnishga yo‘l qo‘yiladi.

3.5 Qаdoqlаsh

3.5.1 Tayyor mahsulotlar ГОСТ 32521 bo‘yicha polimer plyonkalardan qoplarga yoki ГОСТ  12302 bo‘yicha birlashtirilgan materiallardan tayyorlangan haltalarga 0,1 dan 1 kg gacha  bo‘lgan og‘irlikda qadoqlanadi. Zarurat bo‘lganda, foydalanish bo‘yicha ko‘rsatmalar bilan birga ГОСТ  33781 bo‘yicha karton qutilarga  joylashga yo‘l qo‘yiladi.

Iste’molchi bilan kelishilgan holda, tashish va saqlash vaqtida xitozan xavfsizligini ta’minlaydigan boshqa turdagi transport qadoqlaridan foydalanishga yo‘l qo‘yiladi.

3.5.2 Qadoqlangan xitozanning sof og‘irligi 0,1 dan 1 kg gacha  (0.1 kg oraliq bilan).

Iste’molchi o‘ramida ko‘rsatilgan aniq og‘irlikdan ruxsat etilgan og‘ish O‘zDSt 8.022 ga muvofiq bo‘lishi kerak.

Iste’molchi bilan kelishilgan holda, iste’mol o‘ramiga sof og‘irligi 1 kg dan ortiq bo‘lgan mahsulotlarni qadoqlashga yo‘l qo‘yiladi.

3.5.3 Iste’molchi bilan kelishilgan holda, xitozanni tashish va saqlash vaqtida preparatning xavfsizligi ta’minlangan taqdirda, boshqa me’yoriy hujjatlarga muvofiq ishlab chiqilgan boshqa turdagi transport qadoqlarida tashish mumkin.

3.5.4 Bitta transport qadog‘ining brutto og‘irligi 10 kg dan ortiq bo‘lmasligi kerak.

3.6 Tаmg‘аlаsh

3.6.1 Prepаrаt qаdoqlаngаn iste’molchi qаdog‘igа bosmаxonа usuldа quyidаgi tаmg‘аlаsh rekvizitlаri bosilgаn qog‘oz shaklida tаmg‘аlаsh yorlig‘i yopishtirilgаn yoki biriktirilgаn bо‘lishi kerаk:

- mаhsulotning nomlаnishi vа belgilаngаn mаqsаdi;

- ishlаb chiqаruvchi korxonаning nomlаnishi vа uning mаnzili (haqiqiy vа yuridik);

- tо‘p vа о‘rin rаqаmi;

- netto mаssаsi (hаjmi), kg;

- brutto mаssаsi; kg;

- ishlаb chiqаrilgаn sаnаsi (oy, yil);

- kаfolаtlаngаn sаqlаsh muddаti (oy, yil);

- sаqlаsh shаroitlаri;

- ushbu texnikаviy shаrtlаrning belgilаnishi;

- sertifikаtlаshtirish hаqidа mа’lumot;

- qо‘llаsh bо‘yichа yо‘riqnomа;

- “Germetik qаdoq”, “Hаrorаtni chegаrаlаsh”, “Tepаgа” yozuvlari  kо‘rsаtilgаn ГОСТ 14192 bо‘yichа mаnipulyasion belgilаr;

- “Ehtiyot bо‘ling”, “Bolаlаrdаn sаqlаng”, “Kо‘z vа terigа tegishgа yо‘l qо‘ymаng” yozuvlari  kо‘rsаtilgаn ogohlаntiruvchi belgilаr;

- «O’zbekistonda ishlab chiqarilgan» yozuvi - Respublikа hududidа sotilgаndа;

-«Made in Uzbekistan» yozuvi (yoki import qiluvchi  dаvlаt tilidа) – eksport uchun mо‘ljаllаngаn mаhsulot uchun;

- rо‘yhаtga olish  rаqаmi bilаn shtrix-kodi (zаruriyat bо‘lgаndа).

4 Xavfsizlik va atrof-muhitni  muhofaza qilish talablari

4.1 Atrof-muhitni muhofaza qilish ГОСТ  17.2.3.02 talablariga muvofiq bo‘lishi kerak.

4.1.1 Ipak qurti g‘umbaklari xitinidan xitozan ishlab chiqaruvchi korxonada mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha ishlar tashkil etilishi kerak. Umumiy mehnat xavfsizligi talablari ГОСТ 12.4.011 ga muvofiq bo‘lishi kerak.

4.1.2. Xitozan ishlab chiqarish uchun ishlab chiqarish ob’ektlari ГОСТ 12.1.005 ga muvofiq ish joyidagi havo sifatini ta’minlaydigan ta’minot va egzoz ventilyatsiyasi bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

4.1.3 Xitozan ishlab chiqarishda ГОСТ 12.2.003 ga muvofiq xavfsizlik talablariga rioya qilish kerak.

 4.2 Mehnatni muhofaza qilish

4.2.1 Uskunalarni joylashtirish va o‘rnatish xavfsizligi, barqarorligi, texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash qulayligi, texnologik jarayonning ketma-ketligiga rioya etilishini ta’minlashi kerak. Ishlab chiqarish joylari xavfsizlik va yong‘in xavfsizligi bo‘yicha plakatlar bilan ta’minlanishi kerak.

4.2.2 Ish joyining havosi ГОСТ 12.1.005 ga mos kelishi kerak. Ishlab chiqarish jarayonida ishlatiladigan moddalarning REChK quyidagi qiymatlardan ortiq bo‘lmasligi kerak: kaustik soda - 0,5 mg/m3 (0,0005 kg/m3), sirka kislotasi - 5 mg/m3 0,0005 kg/m3, xlorid kislotasi - 5 mg/m3 0,0005 kg/m3.

Ish joyidagi havosidagi xitozanning REChK miqdori 6 mg/m3 (0,006 kg/m3) dan oshmasligi kerak.

4.2.3 Xitozanni izolyatsiyalash va sifatini nazorat qilishda maxsus kiyim va shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish kerak:

- ko‘zlar uchun - ГОСТ 12.4.013 bo‘yicha himoya ko‘zoynaklari;

- nafas olish organlari uchun - ГОСТ 12.4.041 bo‘yicha respirator;

- qo‘llar uchun - ГОСТ 20010 bo‘yicha rezina qo'lqoplar.

4.2.4 Xitozanni ishlab chiqarish va ishlatishda ГОСТ 12.1.004 ga muvofiq uchinchi sinfga mansub ehtiyot choralari va yong‘in xavfsizligi talablariga rioya qilish kerak, xususan:

- ish joyi yaqinida ochiq olovga yo‘l qo'yilmaydi;

- xitozanga konsentrlangan mineral kislotalar va kuchli oksidlovchi moddalarning ta’sir ko‘rsatishiga yo‘l qo‘yilmaydi;

- elektr isitish moslamalarigacha bo‘lgan masofa kamida 1 metr bo‘lishi kerak;

- yong‘inga qarshi vositalar: ko‘pikli yong'inga qarshi vositalar, qum, namat mavjud bo‘lishi kerak. Birlamchi yong‘in o‘chirish vositalariga o‘tadigan yo‘l to‘siqli bo‘lmasligi kerak.

- binolarni tozalash o‘z vaqtida amalga oshirilishi kerak

4.3 Mahsulot xavfsizligi

4.3.1 Qayta ishlash mumkin bo‘lmagan chiqindilar SanPiN 0300-11 ga muvofiq yo‘q qilinadi [1].

4.3.2 Mahsulotlarni ishlab chiqarishda ishlash uchun faqat mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha o‘qitilgan, amaliyot va yo‘riqnomadan o‘tgan shaxslarga ruxsat etiladi.

4.4 Yong‘inni o'chirish

Yong‘in o‘chirish vositalari: namlovchi vosita bilan purkaluvchi suv, yong‘inga qarshi kompozitsiyalar (agentlar), karbonat angidrid, ko‘pik, PF yong‘inga qarshi kukun, qum, namat. Yong‘in o‘chirilishida ГОСТ 12.4.121 bo‘yicha B tipidagi gaz niqoblaridan foydalanish kerak.

4.5. Qayta ishlash mumkin bo'lmagan chiqindilar SanPiN 0300-11 ga muvofiq yo‘q qilinadi.

4.6 Oqava suvlarni ifloslanishdan himoya qilishga qo‘yiladigan talablar - ГОСТ 17.4.3.05 bo‘yicha.

4.7 Ishlab chiqarish ob’ektlari O‘zMSt 133 ga muvofiq ichimlik suvi bilan ta’minlanishi kerak.

5  QABUL QILISH QOIDALARI

5.1 Mahsulot to‘plab qabul qilinadi.

To‘p (partiya) deb - bir smenada ishlab chiqarilgan va bir xil sifatli, quyidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan sifati haqidagi yagona hujjat bilan rasmiylashtirilgan, massasi ko‘pi bilan 10 kg bo‘lgan xitozan miqdoriga aytiladi:

- mаhsulotning nomlаnishi vа belgilаngаn mаqsаdi;

- ishlаb chiqаruvchi korxonаning nomlаnishi vа uning mаnzili (haqiqiy vа yuridik);

- tо‘p rаqаmi;

- to‘pdagi o‘rinlar soni;

- netto mаssаsi (hаjmi), kg;

- brutto mаssаsi; kg;

- ishlаb chiqаrilgаn sаnаsi (oy, yil);

- kаfolаtlаngаn sаqlаsh muddаti (oy, yil);

- ushbu texnikаviy shаrtlаrning belgilаnishi;

- sertifikаtlаshtirish hаqidа mа’lumot;

- qabul qilish sinovlari natijalari yoki mahsulotning ushbu texnik shartlar talablariga muvofiqligini tasdiqlovchi ma’lumotlar

5.2 Mahsulotlarning ushbu standart talablariga muvofiqligini tasdiqlash uchun korxona quyidagi sinov turlarini o‘rnatishi kerak:

- qаbul qilish-topshirish;

- dаvriy;

- sertifikаtlаshtirish

5.3  Qаbul qilish-topshirish sinovlаri

5.3.1 Qabul qilish sinovlari tayyor mahsulotlarning har bir partiyasi uchun 3.2.1, 1-jadvalga muvofiq amalga oshiriladi (1-9 ko‘rsatkichlar).

5.4 Davriy sinovlar

5.4.1 Davriy sinov kamida 6 oyda bir marta 3.2.1, 1-jadval talablariga muvofiqligi uchun qabul qilish sinovlaridan o'tgan mahsulotlarda amalga oshiriladi.

5.4.2 Qadoqlash va yorliqning (etiketka) to‘g‘riligini baholash uchun partiyaning 10%, lekin kamida 3 ta qadoqlash birligi tanlanadi.

5.4.3 Sifatni nazorat qilish uchun har bir tanlangan qadoqlash birligidan o‘rtacha namunalar olinadi.

Birlashtirilgan o‘rtacha namunaning og‘irligi  kamida 0,5 kg bo‘lishi kerak

5.4.4 Belgilangan talablardan kamida bittasi uchun qoniqarsiz natija olinsa, ushbu ko‘rsatkich uchun bir xil partiyadan ikki baravar ko‘p namunalar bo‘yicha takroriy sinovlar o‘tkaziladi.

Takroriy sinovlar natijalari yakuniy hisoblanadi va butun to‘pga joriy etiladi.

"Tashqi ko‘rinish" va "massa" ko‘rsatkichlari bo‘yicha takroriy sinovlardan o‘tmagan mahsulotlarni rad etishga yo‘l qo‘yiladi.

5.5 Sertifikаtlаshtirish sinovlаri

5.5.1 Sertifikatlash sinovlari ushbu standart talablariga muvofiq akkreditatsiya qilingan laboratoriyada o‘tkaziladi.

6 NАZORАT USULLАRI

6.1 Xitozanning tashqi ko‘rinishi, rangi tabiiy yorug‘likda, asboblardan yoki maxsus yorug‘likdan foydalanmagan holda, vizual tarzda aniqlanadi.

6.2 Hidi organoleptik usulida aniqlangan.

6.3 Namlikning massa ulushi ГОСТ 14870 bo‘yicha aniqlanadi.

6.4 Umumiy kulning massa ulushini aniqlash [2] bo‘yicha quyidagi qo‘shimchalar bilan amalga oshiriladi.

Namunaning tortilgan qismi (0,1-0,5 g) oldindan kuydirilgan va tortilgan chinni tigelga solinadi, u ehtiyotkorlik bilan 500 0C ga qizdiriladi. Namuna doimiy massaga qadar kuydiriladi. Kuygandan keyin tigel eksikatorda sovutiladi va tortiladi.

Namunadagi kul miqdori (Z) formula yordamida (foiz) hisoblab chiqiladi

Z  = mx100/g,

bu erda m - yonishdan keyingi moddaning massasi, g; g - namunaning og‘irligi, g.

6.5. Xitozan namunalaridagi azot miqdori [3] Dyuma usuli bo‘yicha aniqlanadi: namunaning og‘irligi (5-10 mg)ni kvarts trubkasida CO2 oqimida yondirish va ajralib chiqqan azot hajmini o‘lchash yo‘li bilan aniqlanadi. Namunadagi azot miqdori quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi:

X = [mx(V — V´)x100]/g,

bu yerda m - berilgan harorat va bosimdagi 1 ml azotning massasi;

V - ajratilgan azotning hajmi, ml;

V´ - gaz hisoblagichni kalibrlashda ma'lum hajm uchun tuzatish, ml;

g - namunaning og‘irligi, mg.

 6.6 Suvli suspenziyaning pH qiymatini aniqlash ГОСТ 22567.5 bo‘yicha amalga oshiriladi.

6.6.1 Uskunalar, reagentlar, eritmalar

- ГОСТ 25336 bo‘yicha 100 ml shisha stakan

- ГОСТ 29329 bo‘yicha ikkinchi aniqlik sinfidagi laboratoriya tarozilari, eng katta tortish chegarasi 200 gg.

- ГОСТ  6709 bo‘yicha distillangan suv

- Eritmaning kislotaligi pH-150 MI ion o‘lchagichda 0,1 birlikdan ko‘p bo‘lmagan o‘lchov xatoligi bilan aniqlandi.

6.6.2 Tahlil

1 g xitozan analitik  tazozida tortiladi (aniqlik 0,0001), tarkibida karbonat angidrid bo‘lmagan 100 ml suv solingan stakanga solinadi, magnit aralashtirgichda 1 soat davomida aralashtiriladi va pH moslama uchun ko‘rsatmalarga muvofiq o‘lchanadi. Tahlil natijasi sifatida ikkita parallel o‘lchov natijalarining o‘rtacha arifmetik qiymati olinadi, ular orasidagi mutlaq nomuvofiqlik P = 0,95 ishonchlilik ehtimoli bilan 0,1 pH birligiga teng yo‘l qo‘yilgan tafovutdan ortiq bo‘lmasligi kerak.

6.7. Xitozanning eruvchanligi usul bo‘yicha aniqlanadi: namunaning tortilgan qismi (0,1-0,5 g) shisha kolbaga solinadi, 100 ml 2% li sirka kislotasi qo‘shiladi va aralash namuna to‘liq eriguncha aralashtiriladi. Keyin ishchi eritma Shott filtri orqali filtrlanadi va 1040C da 2 soat davomida quritiladi.

Eruvchanlik (P) quyidagi formula bilan (foiz) hisoblanadi:

P  = [(g – m)/g]х100,

bu yerda g - moddaning tortilgan qismi, g; m - filtrdagi moddaning miqdori, g

6.8. Xitozanning xarakteristik qovushqoqligi viskozimetrik usulda ГОСТ 18249-72 da keltirilgan usul bo‘yicha aniqlandi: Ubbelohde viskozimetri yordamida 250C da xitozanning ichki yopishqoqligi viskozimetrik usulda aniqlandi. Yopishqoqlikni (η) aniqlash uchun 0,33 M asetat bufer eritmasida 0,5% xitozan eritmasi tayyorlanadi.

Molekulyar og‘irlik Mark-Kuhn-Houwink formulasi yordamida hisoblab chiqiladi:

[η ] = ά хKM,

Bu yerda K va ά  ma’lum haroratda berilgan polimer-eritma sistemasi uchun konstantalar: K = 1,4•10–4 va ά = 0,83.

7 TRANSPORTDA TASHISH VA SAQLASH

7.1 Xitozan barcha turdagi yopiq transport vositalarida ushbu transport turiga nisbatan qo‘llaniladigan tashish qoidalariga muvofiq tashiladi.

7.2 Xitozan ГОСТ 33757 bo‘yicha kimyo sanoati uchun mo‘ljallangan tagliklarga joylashtiriladi. Xitozan to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nurlaridan himoya qilishni ta’minlaydigan yopiq qadoqda, quruq omborda, isitish moslamalaridan kamida 1 m uzoqlikda, nisbiy namlik 65% dan ko‘p bo‘lmagan,  harorat minus 10 ° C dan plyus 4 gacha bo‘lgan sharoitda saqlanishi kerak.

Xitozanni oziq-ovqat mahsulotlari, qaytaruvchi moddalar, organik birikmalar, mineral kislotalar va boshqa moddalar bilan birga saqlash va tashishga yo‘l qo‘yilmaydi.

ISHLAB CHIQARUVCHI KAFOLATLARI

8.1. Ishlab chiqaruvchi mahsulot - xitozanning ushbu texnik shartlar talablariga muvofiqligini saqlash va tashish shartlariga rioya qilinganda kafolatlaydi.

8.2. Xitozanning kafolatlangan saqlash muddati ishlab chiqarilgan kundan boshlab 12 oy

BIBLIOGRAFIK MA’LUMOTLAR

1/ СанПиН №0300-11 Санитарние правила и нормы организации сбора, инвентаризации, классификации, обезвреживания, хранения и утилизации промышленних отходов в условиях Узбекистана. (Sanitariya qoidalari va me’yorlari, O‘zbekiston sharoitida sanoat chiqindilarini yig‘ish, inventarizatsiya qilish, tasniflash, zararsizlantirish, saqlash va utilizatsiya qilish tartibi)

2. ГФ XI, Т.2, С.24,1989. Определение зольности

3. ГФ ХI, С.180,1987. Определение азота в органических соединениях 

4. ГФ XI, т.1, с.175-176 Определение растворимости

Muhim so‘zlar: xitin, xitozan, ipak qurti g‘umbagi, texnik shartlar, xavfsizlik va atrof-muhitni muhofaza qilish talablari, qabul qilish qoidalari, nazorat usullari, tashish va saqlash