OʻZBEKISTON MILLIY STANDARTI

Yagona  va ko‘p po‘lat arqonda ko‘tarilib tushuchi shaхta kletlari

Texnik shartlar

Rasmiy nashr

O‘zbekiston standartlar instituti

Toshkent

So‘zboshi

1 STQ 32 “Tog‘-kon sanoati va geologiya” sohasida standartlashtirish bo‘yicha texnik qo‘mitasi bilan hamkorlikda “GIDRO STANKO SERVIS” MCHJ tomonidan ISHLAB CHIQILDI

2 O‘zbekiston standartlar institutining __________ 2026- yildagi ________-sonli buyrug‘i bilan TASDIQLANDI.

3 DASTLABKI AMALGA KIRITILISHI 

Ushbu milliy standartni va unga boʻlgan oʻzgartishlarni Oʻzbekiston hududida amalga kiritish, qayta koʻrib chiqish yoki bekor qilish haqidagi axborot Standartlashtirish boʻyicha milliy organning rasmiy veb-saytlari va standartlarning yillik axborot koʻrsatkichlarda chop etiladi.

Ushbu standartni O‘zbekiston hududida rasmiy tarqatish mutlaq huquqi

O‘zbekiston standartlar institutiga tegishli 

II

 Mundarija

III

OʻZBEKISTON MILLIY STANDARTI

Yagona  va ko‘p po‘lat arqonda ko‘tarilib tushuchi shaxta kletlari

Texnik shartlar 

Клети шахтные для одноканатного и многоканатного подъема

Технические условия

SHAFT CAGES FOR SINGLE-ROPE AND MULTI-ROPE HOISTS

Technical specifications

Amalga kiritish sanasi ________ 2026 y.

1 Qo‘llanish doirasi

Ushbu milliy standart er osti boyliklarini izlab topishda shaхтаning tik stvollari boʻylab odamlarni shaxtaga tushirish, shaxtadan chikarish, yuksiz va yukli vagonetkalarni tashish, material va uskunalarni yetkazib berish uchun muljallangan yagona va koʻp poʻlat arkonda koʻtarilib tushuvchi shaxta kletlari (keyinchalik matnda - kletlar) ga  taaluqlidir.

Kletlardan foydalanish sharoiti ГОСТ 15150 boʻyicha:  kinematik bajarilishi -У, joylashuv toifasi – 5, atmosferada korroziyaga chidamligi boʻyicha foydalanish guruhi sharoiti-7

2 Standartlarga havolalar

Ushbu milliy standartda quyidagi standartlarga havolalardan foydalanildi

Izoh – Ushbu milliy standartdan foydalanishda Standartlashtirish bo‘yicha milliy organning rasmiy veb-saytlari va standartlarning yillik axborot ko‘rsatkichlariga muvofiq standartlarni O‘zbekiston Respublikasi hududida amal qilinishi tekshirilishi kerak. Agar havola qilingan standart almashtirilgan (o‘zgartirilgan) bo‘lsa, unda ushbu milliy standartdan foydalanishda almashtirilgan (çzgartirilgan) standartga amal qilish kerak. Agarda havola qilinayotgan standart almashtirilmasdan bekor qilingan bo‘lsa, unga havola qilingan qoida ushbu havolaga taalluqli bo‘lmagan qismida qo‘llaniladi.

3 Texnik talablar

3.1 Kletlar milliy standart va o‘rnatilgan tartibda tasdiqlangan konstruktorlik hujjatlari to‘plami talablariga mos kelishi kerak

3.2 Asosiy parametrlari va o‘lchamlari 

3.2.1 Yagona po‘lat arqonda tik ko‘tarilib tushuvchi kletlarning asosiy parametrlari va o‘lchamlari 1- jadval va 1-rasmga mos b o‘lishi kerak.

1-jadval - Yagona p o‘lat arkonda tik k o‘tarilib tushuvchi kletlarning asosiy parametrlari va o‘lchamlari

1-jadval

1-rasm- Yagona po‘lat arqonda tik ko‘tarilib tushuvchi klet

3.2.2 Ko‘p po‘lat arqonda tik ko‘tarilib tushuvchi kletlarning parametrlari va o‘lchamlari 2- jadvalga mos b o‘lishi kerak

2- jadval

Izoh-  Ushbu milliy standart talablari asosida shaxtalarda qo‘llaniladigan, o‘lchamlari va texnik ko‘rsatkichlari 1 va 2-jadvallardagilardan farq qiladigan boshqa o‘lchamli turdagi klentlarni shlab chiqarishga ruxsat etiladi.

3.3 Konstruktiv talablar

3.3.1 Kletning kuzovi (karkasi) payvandlangan (ajralmas) yoki boltlarda yig‘ilgan (ajraladigan) shaklda tayyorlanishi mumkin.

3.3.2 Payvand choklari ГОСТ 5264, ГОСТ 8713 va ГОСТ 14771 talablariga muvofiq bajarilishi kerak. Payvand choklarining sifatini nazorat qilish ГОСТ 3242 bo‘yicha. Payvandlash jarayonida quyidagilarga e’tibor qilinishi kerak:

3.3.2.1 Gaz bilan kesuvchi uskuna yordamida qirqiladigan (kesiladigan) yuk tushadigan metall konstruksiyalarning detallarini payvandlash uchun mo‘ljallangan sirtlar qirralarining notekisliklari mexanik usulda ketma-ket tekislanib borilishi kerak.

3.3.2.2 Kletning yuk tushadigan belbog‘lari (poyaslari)da va ustunlarida uzik-uzik payvand choklarining qo‘llanilishiga ruxsat etilmaydi.

3.3.3 Kletning barcha sharnirli va siljiydigan qismlari qadalmasdan va qiyshaymasdan harakatlanishi kerak.

3.3.4 Eshiklar kletning ichkarisiga ochilishi kerak. Ochish uchun sarflanadigan kuch 100 N (10 kgf) dan oshmasligi kerak. Eshiklar tambalarining o‘zidan o‘zi ochilib ketishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

3.3.5 Klet yon tomonlarining ikki qo‘shni belbog‘lari (poyaslari) va chetki ustunlari orasida tashkil topgan to‘rtburchaklar diagonallarining kattaliklari farqi 1 m uzunlikka 2 mm dan oshib ketmasligi kerak.

3.3.6 Relslarning klet o‘qiga nisbatan simmetrik joylashuvi qo‘yimi (dopuski) 3 mm. Kletdagi relslar oralig‘i masofasining chetlanishi (otkloneniye) ±3 mm dan oshib ketmasligi kerak.

3.3.7 Odamlarni shaxtaga tushirish va ko‘tarish uchun kletlarni, yuk ko‘tarish po‘lat arqonlari uzilgan taqdirda, kletni bir tekis tormozlash va to‘xtatish uchun mo‘ljallangan qurilmalarni (parashyutlarni) ishonchli o‘rnatish uchun joylar bo‘lishi kerak.

3.3.8 Ilmoqlar (ilgaklar) va tirkash uchun mo‘ljallangan detallar (quloqcha, vtulkalar, barmoqlar va boshqalar) payvandlanmasdan va qizdirilmasdan yaxlit metall parchasidan tayyorlanishi kerak. Detallarning sirtlarida mustahkamlikka salbiy ta’sir qiladigan nuqsonlarning (yoriqlar, yopishgan metall zarrachalar va boshqalar) bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

3.3.9 To‘xtatgich (stopor) qurilma qadalmasdan va qiyshaymasdan aniq ishga tushishi kerak. Kletning to‘xtatgich (stopor) qurilmalarini qo‘lda ochish va yopishda,harakatlantiruvchi richagning   1 m yelkasiga 30 kgf dan ko‘p bo‘lmagan kuch bilan ta’sir qilinganda, to‘xtatgich (stopor) qurilma mustahkam (qulfi) ochiq va berk holatlarda qadalmasdan harakatlanishi, ishonchli tarzda o‘rnatilishi kerak.

3.4 Kletlarning chidamlilik ko‘rsatkichlari kamida:

– yaroqsizlik aniqlanguncha bo‘lgan o‘rnatilgan to‘liq ishlash muddati ≥ 5 yil;

– to‘xtatgich (stopor) qurilmaning kapital t ta’mirlashgacha bo‘lgan o‘rtacha yaroqlilik muddati ≥ 3000 soat. bo‘lishi kerak

3.5 Xom ashyo, materiallar va sotib olinadigan mahsulotlarga talablar

3.5.1Barcha xom ashyo, materiallar, sotib olinadigan mahsulotlar ularning muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlar (muvofiqlik sertifikatlari, pasportlar, bayonnomalar va boshqalar) bilan jo‘natilgan bo‘lishi hamda konstruktorlik hujjatlari to‘plamida ko‘rsatilgan me’yoriy hujjatlarga mos bo‘lishi kerak.

3.5.1.1 Kletning yon sirtqi devorlari, poli va eshiklari ГОСТ 380 bo‘yicha В Ст3 po‘latidan tayyorlanishi kerak.

3.5.1.2 Kletlarning yuk tushadigan, uzunligi 3100 mm va undan ko‘p metall konstruksiyalari ГОСТ 19281 lar bo‘yicha o‘z xossalari bilan kam legirlangan po‘latlardan qolishmaydigan, vaqtinchalik uzilishga qarshiligi kamida 500 MPa (50 kgf/mm²), oquvchanlik chegarasi kamida 320 MPa (320 kgf/mm²), minus 40 °C sinov temperaturasida zarbaga moyilligi kamida 3 kgf·m/sm² bo‘lgan po‘latlardan tayyorlanishi kerak.

3.5.1.3 Kletlarning uzunligi 1200 dan 2500 mm gacha bo‘lgan metall konstruksiyalari       ГОСТ 380 bo‘yicha ВСт3пс5 po‘latdan tayyorlanishi kerak.

3.5.1.4 Kletning ilmoqlarini (ilgaklarini) tayyorlash uchun mo‘ljallangan bolg‘alangan va issiq muhitda ishlatiladigan po‘latlar В guruh va 40 mustahkamlik toifasiga tegishli va ГОСТ 8479 talablariga mos bo‘lishi kerak.

Izoh – ishlab chiqaruvchi korxonaning buyurtmachi bilan kelishuvi bo‘yicha, materiallarini, xususiyatlari texnologik hujjatlarda ko‘rsatilganidan kam bo‘lmagan, boshqa materiallarga almashtirishga yo‘l qo‘yiladi.

3.5.1.5 Barcha xom ashyo, materiallar va sotib olinadigan mahsulotlar, ГОСТ 24297 ko‘rsatmalaridan kelib chiqqan holda, ishlab chiqaruvchi korxonada amalda bo‘lgan qoidalarga muvofiq kirish nazoratidan o‘tkazilishi kerak.

3.6 Ergonomikasiga talablar 

3.6.1 Kletlarning konstruksiyasida biriktiriladigan va sozlanadigan joylarga to‘siqsiz etib borish ГОСТ 12.2.049 talablariga muvofiq bo‘lishi kerak.

3.6.2 Kletning eshiklari va tushuvchi elementlari ogohlantiruvchi sariq signal rangiga ega bo‘lishi kerak.

3.7 Tashqi ta’sirlarga chidamlilik talablari

3.7.1 Kletning barcha ishlov berilmagan sirtlari ГОСТ 6631 bo‘yicha NTs-132P kulrang emal bilan yoki ГОСТ 926 bo‘yicha PF-133 emal bilan ikki qatlamda bo‘yalishi kerak.

3.7.2 Lak-bo‘yoq materiallari sepiladigan sirtlarni tayyorlashni ГОСТ 9.402 bo‘yicha amalga oshiriladi.

3.7.3 Lak-bo‘yoq materiallari ГОСТ 9.401 talablariga muvofiq bo‘lishi kerak.

3.7.4 Lak-bo‘yoq qoplamalari ГОСТ 35094 talablariga muvofiq bo‘lishi kerak, ГОСТ 9.104 bo‘yicha qoplama toifasi VII, qoplamalarni ishlatish sharoiti U3.

3.8 Butliligi

3.8.1 Kletlarning yetkazib berish butligiga quyidagilar kirishi kerak:

– karkas yig‘ilgan holda avtomat to‘xtatuvchi (stopor) avtomat qurilmalar, eshiklar va yo‘naltiruvchi boshmoqlar bilan birgalikda;

– rama (KP turdagi ko‘p po‘lat arqonda ko‘tarilib tushuvchi kletlar uchun);

– konteynerlar uchun osma (osma buyurtmachi talab qilganida kletlar uchun savol-javob varaqasiga yoziladi);

– kletlar uchun osma qurilma (buyurtmachi talab qilganida);

– saqlagich zont va to‘siqlar;

– parashyut (buyurtmachi talab qilganida, bir po‘lat arqonda ko‘tarilib tushuvchi kletlar uchun);

– rolikli yo‘naltirgichlar (rolikli yo‘naltirgichli kletlar uchun);

– ushlagich (lovitelь) tayanchi (bir po‘lat arqonda ko‘tarilib tushuvchi kletlar uchun, agar u texnikaviy hujjatlarda qayd qilingan bo‘lsa);

– quyidagi tarkibdagi ishlatish hujjatlari: pasport, formulyar, ishlatish bo‘yicha yo‘riqnoma, spetsifikatsiya bilan birgalikda kletning yig‘ma chizmasi, spetsifikatsiya bilan birgalikda parashyutning yig‘ma chizmasi (klet parashyut bilan birga etkazib berilganida).

Izoh: Parashyut va osma qurilmalarni to‘g‘ridan to‘g‘ri boshqa ishlab chiqaruvchi korxonadan olib alohida etkazib berilishiga ruxsat etiladi. Bu holatda ishlab chiqaruvchi korxona muvofiqlik sertifikati (agar mahsulotni sertifikatlash majburiy bo‘lganida) hamda buyurtmachi bilan qilingan shartnoma asosida ehtiyot qismlar bilan ta’minlanishi kerak.

3.9 Tamg‘alash

3.9.1 Kletning ichida, o‘rta to‘sinning tepa qismida ГОСТ 12969 talablariga

muvofiq ГОСТ 12971 bo‘yicha tayyorlangan korroziyaga uchramaydigan metall yorliq mahkamlab qo‘yilgan bo‘lishi kerak:

- ishlab chiqaruvchi korxonaning nomi va (yoki) uning tovar belgisi (mavjud bo‘lsa), manzili (yuridik va ishlab chiqarish), telefoni;

mahsulotning nomi yoki shartli belgilanishi

– mahsulot belgisi (mavjud bo‘lsa) va manzili;

– ushbu milliy standartning belgilanishi;

– kletning shartli belgilanishi;

– ishlab chiqaruvchi korxona tizimida kletning tartib raqami;

– tayyorlangan sana (oy, yil), zarba usulida bajarilishi shart;

– kletlarni chetga chiqarishda «Made in Uzbekistan»;

– kletlarni O‘zbekiston Respublikasi uchun chiqarishda «O‘zbekistonda ishlab

  chiqarilgan» yozuvi.

3.9.2 Transport tamg‘alanishi ГОСТ 14192 ga muvofiq bo‘lishi va «Tepasi, dumalatmang», «Ildirish joyi» manipulyatsiya belgilarini o‘z ichiga olishi kerak 

3.9.3 Kletda eng qulay yaxshi ko‘rinadigan joyida, transport tamg‘asi bo‘yoq bilan tushiriladigan, ГОСТ 13345 bo‘yicha oq tunukadan tayyorlangan yorliq amaldagi normativ hujjatlar bo‘yicha po‘lat sim bilan mahkamlab qo‘yilgan bo‘lishi kerak. Shrift o‘lchami  ГОСТ 26.008,   ГОСТ 26.020-80 bo‘yicha.

Izoh: Buyurtmachi bilan kelishilgan holda sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha qo‘llanmaydigan boshqa materiallarga almashtirishga ruxsat etiladi.

3.10 O‘rab joylash

3.10.1 Qadoqlash toifasi ГОСТ 23170 bo‘yicha KU-0, ichki qadoqlash varianti ГОСТ 9.014 bo‘yicha VU-0.

3.10.2 Kletning metall konstruksiyalari yig‘ilgan holda qadoqlanmasdan transportda tashiladi. To‘siqlar, zont va konteyner uchun ilmoq (ilgak) qurilma yechib olinadi va kletning kuzovi (karkasi) ichiga simlar bilan bog‘lab qo‘yiladi.

3.10.3 Metall konstruksiyalarning barcha ishlov berilgan va bo‘yalmagan sirtlari ГОСТ 9.014 ga muvofiq 1–3 guruh, vaqtinchalik himoya VZ-1 uchun konservatsiyaga taqdim qilinishi kerak. Konservatsiyani ГОСТ 10877 bo‘yicha K-17 konservatsiya moyi bilan, 4-saqlash sharoiti toifasi uchun 1 yil davomida konservatsiyasiz saqlash kafolati bilan amalga oshirilishi kerak. Ko‘rsatilgan muddat o‘tgandan keyin iste’molchi qayta konservatsiyani amalga oshirishi kerak.

3.10.4 Buyumlar havola qilingan hujjatlar bilan birgalikda ГОСТ 10354 bo‘yicha polietilen plyonka paketga yoki ГОСТ 16272 bo‘yicha qalinligi 0,13 mm dan 0,3 mm gacha bo‘lgan polivinilxlorid paketga yoki boshqa suv o‘tkazmaydigan materiallarga joylanishi kerak.

 4 Xavfsizlik qoidalari

4.1 Kletlarga qo‘yilgan xavfsizlik talablari «Shaxta ko‘tarish uskunalarining xavfsizligi haqidagi umumiy texnik reglament» [1], «Ruda, noruda va sochma holatdagi konlarni yer osti usuli bilan qazib olishda xavfsizlikning yagona qoidalari» [2] va ГОСТ 12.2.003 talablariga javob berishi kerak.

4.2 Odamlarni shaxtaga tushirish va ko‘tarish uchun xizmat qiladigan kletlar ochiladigan yaxlit metall tomga yoki ochiladigan tuynukli tomga, shuningdek yaxlit mustahkam tubga ega bo‘lishi kerak.

Tubda to‘xtatgich (сtopor) qurilmalarini ko‘zdan kechirish uchun zarur bo‘lgan joylarda ishonchli mahkamlanadigan echiladigan qismlar yoki ochiladigan lyadalar bo‘lishiga ruxsat etiladi.

4.3 Kletlarning uzun tomonlari (yonlari) butun balandligida metall varaqlar bilan qoplanishi kerak, yo‘naltirgichlar qarshisidagi joylarni teshikli metall varaqlar bilan qoplashga yo‘l qo‘yilmaydi. Kletlarning ichida uzun tomonlari bo‘ylab relslarga parallel tutqichlar o‘rnatilishi kerak.

4.4 Kletning qisqa (yonbosh) tomonlaridan odamlarning kletdan tushib ketishiga yo‘l qo‘ymaydigan eshiklar o‘rnatilishi kerak. Eshiklarning tuzilishi klet harakatlanganida eshiklarning o‘z-o‘zidan ochilishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak. Eshiklar kletning ichkarisiga qarab ochilishi va tashqarida joylashgan tamba bilan berkitilishi kerak. Agar kletga kuzatuvchi (liftyor) xizmat ko‘rsatsa, tamba kletning ichida o‘rnatilishi mumkin.

4.4a Eshik yuqori chetining balandligi pol sathidan kamida 1200 mm va pastki cheti ko‘pi bilan 150 mm balandlikda bo‘lishi kerak.

4.5 Klet u stvol bo‘ylab harakatlanishida vagonetkalarning ishonchli ushlanishini ta’minlovchi avtomatik tarzda ishlashga mo‘ljallangan to‘xtatgichlar (stoporlar) o‘rnatilishi kerak k.

Yangi loyihalanatgan yuk va yuk-odam tashish uchun mo‘ljallangan kletlarning ostida yirik garbaritli uskunalar va uzun o‘lchamli materiallarni ko‘tarish va tushirish uchun osmalar (podveskalar) bo‘lishi, kletlarning eshiklari va to‘siq qurilmalari ochilmaydigan bo‘lishi kerak.

4.6 Kletning yuqori qavatida tubdan klet tomi ostidagi eng ko‘p chiqib detallaracha bo‘lgan masofa, prujinali asosiy sterjenni hisobga olmaganda kamida 1,9 m bo‘lishi kerak. Prujinali sterjen saqlovchi stakan bilan to‘silgan bo‘lishi shart. Kletning boshqa qavatlari balandligi kamida 1,8 m bo‘lishi kerak.

4.7 Tik stvollarda odamlarni ko‘tarish va tushirishning kletlar harakatlanishining tezligi 12 m/s dan oshmasligi kerak. Tik kon lahimlarida yuklarni ko‘tarish va tushirishning maksimal tezligi loyihada belgilanadi.

.

4.8 Ikki qavatli kletning o‘rta belbog‘i (poyasi) tubida tasodifiy holatlarda kishilarni pastki qavatdan yuqori qavatga va bundan keyin esa tomga chiqishiga imkoniyat yaratish uchun qopqoqlar (lyuklar) ko‘zda tutilgan bo‘lishi kerak.

4.9 Qavatlar orasidagi tom shiftlari tasodifiy holatlar qopqoqlarining (lyuklarining) o‘lchamlari kamida 500×350 mm bo‘lishi kerak.

4.10 Kletning tomida parashyut va osmalar (podveskalar) ko‘zdan kechirish va ta’mirlash ishlarini xavfsiz olib borish, bundan tashqari stvolni armirovkalash va mustahkamlash uchun o‘rnatilinadigan to‘siq panjaralarning balandligi 1 metrdan kam bo‘lmasligi kerak.

4.11 To‘xtatgich (stopor) qurulma (poli uzunligi 2000 m va undan ortiq kletlar uchun):

– kletga kiradigan tezligi 1 m/s gacha bo‘lgan vagonetkalarni ishonchli ushlab turishni ta’minlanishi kerak;

– kletning stvol bo‘ylab harakatida, to‘xtatgich (stopor) qurulma mushtumlarining (kuloqlarining) o‘zidan o‘zi harakatlanib ketishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak;

– vagonetkalarni almashtirish jarayonida klet ichida turgan vagonetkalarni kletdan chiqarish, bundan tashqari almashtirish jarayonisiz faqat vagonetkalarni kletga kiritish yoki uni kletdan chiqarish avtomatik ravishda ishga tushishi kerak;

– qabul qilish maydonchalarida to‘xtatgich (stopor) qurilmalarining «ochiq» yoki «yopiq» holatlarini zimdan (vizual) ko‘zdan kechirishini ta’minlashi kerak.

4.12 Osma (podveska) elementalari va yo‘naltiruvchi roliklarning bo‘shab ochilib ketilishini oldinini olish uchun rezbali birikmalar mustahkam qotirilgan bo‘lishi kerak.

4.13 Kletlarni ishlab chiqarishda quyidagi xavfsizlik qoidalariga amal qilinishi kerak:

4.13.1 Ish zonasi havosidagi zaharli moddalarning tarkibi GOST 12.1.005 da o‘rnatilgan ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiyadan oshib ketmasligi kerak.

4.13.1 10 Ishlab chiqarish xonalari ГОСТ 12.4.021 bo‘yicha umumalmashinuvchi oqib kelish-so‘rish ventilyatsiyasi bilan jihozlangan bo‘lishi kerak. Ish zonasining havosidagi zararli moddalarning hajmi ГОСТ 12.1.005 va [1] ga muvofiq bo‘lishi kerak

4.13.2 Ish joylarida ГОСТ 12.1.004 bo‘yicha yong‘in xavfsizligi qoidalariga amal qilinishi kerak.

4.13.3 Kletlar tayyorlanadigan ish joylarida chiqadigan shovqin darajasi ГОСТ 12.1.003 ga muvofiq belgilangan me’yorlardan oshmasligi kerak.

4.13.4 Ish jarayonida ishlatiladigan texnologik uskunalardan hosil bo‘ladigan shovqin, tebranish, mikroiqlim? agregatdan harorat – zararli ishlab chiqarish omillari sanitariya-gigiena qoidalari va me’yorlariga ([2], [3] va [4]) muvofiq bo‘lishi kerak

4.14 Ishlab chiqarish xonalari ГОСТ 12.4.026 ga muvofiq xavfsizlik belgilari bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak 

5 Atrof-muhit muhofazasi talablari

5.1 Ushbu milliy standart talablariga muvofiq tayyorlangan kletlar odam organizmi hamda atrof-muhitga zararli ta’sir ko‘rsatmaydi, ishlatish jarayonida o‘zidan atrof-muhitga zararli moddalarni chiqarmaydi, mikroflora rivojlanishini rag‘batlantirmaydi

5.2 Kletlarni ishlab chiqarishda atmosfera havosini chiqariladigan zararli moddalar bilan ifloslantirishdan muhofaza qilish uchun ГОСТ 17.2.3.02 ga muvofiq chiqariladigan zararli moddalarning ruxsat etilgan chegaraviy miqdori doimiy ravishda nazorat qilinishi kerak..

5.3 Ishlab chiqarishda ishlatilmaydigan chiqindilarni utilizatsiya qilish [5] bo‘yicha amalga oshirilishi kerak.

6 Qabul qilish qoidalari

6.1 Qabul qilish kletning ushbu milliy standart va konstruktorlik hujjatlari talablariga javob berishini tekshirish maqsadida o‘tkaziladi. Buning uchun kletlar qabul qilish-topshirish, davriy, namunaviy va sertifikatlashtirish sinovlariga taqdim qilinishi kerak.

6.2 Kletlarni sinash uchun tanlab olish  ГОСТ 18321 bo‘yicha amalga oshiriladi.

6.3 Har bir klet 3-jadvalda ko‘rsatilgan hajmda qabul qilish-topshirish sinovlariga taqdim qilinadi.

 3-jadval

6.4 Davriy sinovlarga, ishlab chiqaruvchining tayyor mahsulot omborxonasidan olingan, qabul qilish-topshirish sinovlaridan o‘tgan, bitta klet taqdim etiladi.

Sinovlar kamida uch yilda bir marotaba o‘tkazilishi kerak.

Davriy sinovlar kletni ishlatish joyida, uni shaxta stvoliga osib o‘rnatilganidan keyin o‘tkaziladi.

Davriy sinovlar 4-jadvalda ko‘rsatilgan hajmda o‘tkaziladi.

4-jadval

6.5 Namunali sinovlar kletni ishlab chiqarish texnologik jarayoniga va ishlab chiqarishda foydalaniladigan asosiy xom ashyolarga o‘zgartirishlar kiritilishida, kiritilayotgan o‘zgartirishlarning sifat ko‘rsatkichlariga ta’siri, maqsadga muvofiqligi va samaradorligini baholash maqsadida o‘tkaziladi.

Namunali sinovlar, texnologik hujjatlarni ishlab chiquvchi bilan kelishilgan holda, ishlab chiqaruvchi korxonaning rahbariyati tomonidan tasdiqlangan, sinovlar dasturi bo‘yicha ushbu milliy standartning texnik talablariga muvofiqlikka o‘tkaziladi

Ushbu milliy standart texnik talablarining tekshirilayotgan ko‘rsatkichlaridan bittasi bo‘yicha bo‘lsa ham sinovlarning qoniqarsiz natijalari olinishida, taklif etilayotgan o‘zgartirishlar maqsadga nomuvofiq deb topiladi va qabul qilinmaydi

Namunaviy sinovlarni o‘tkazish zaruriyati, agar ularni o‘tkazish boshqa hujjatlarda ko‘rsatilmagan bo‘lsa, konstruktorlik va texnologik hujjatlarni ishlab chiquvchilar bilan kelishilgan holda kletni ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan belgilanadi.

6.6 Sertifikatlashtirish sinovlari mazkur tashkilotning standarti talablari va O‘zbekiston Respublikasi me’yoriy hujjatlari qoidalariga muvofiq o‘tkaziladi.

6.7 Sinovlarning natijalari bo‘yicha ГОСТ 15.309 ga asosan bayonnoma rasmiylashtiriladi

7 Nazorat usullari

7.1 Nazorat natijalari milliy standarti va konstruktorlik xujjatlari tuplami talablariga mos kelishi kerak.

7.2 Kletning asosiy detallari va yig‘ish birliklarini ishlab chiqarish uchun qo‘llaniladigan xom ashyo, materiallar va sotib olinadigan mahsulotlarining normativ hujjatlarga muvofiqligini kirish nazorati ГОСТ 24297 ga asosan tashkillashtiriladi.

7.3 Kletning belgilanishi va qavatlar soni (1 va 2-jadvallardagi 1, 4-grafalar) tashqi (vizual) ko‘zdan kechirib nazorat qilnadi.

7.4 Klet konstruksiyasiga qo‘yilgan talablar (3.3.1, 3.3.2.1, 3.3.2.2, 3.3.3, 3.3.8-bandlar) tashqi ko‘rikdan o‘tkazish yo‘li bilan tekshiriladi.

7.5 Kletning payvand choklarining (3.3.2-band) sifati ГОСТ 3242 da ko‘zda tutilgan usullarda nazorat qilinadit.

7.6 Klet lok-bo‘yoq qoplamalarining (3.7-band) sifati tashqaridan zimdan kuzatilib ko‘zdan kechiriladi

7.7 Kletga qo‘yilgan ergonomik talablar (3.6-band) tashqi ko‘rikdan o‘tkazish yo‘li bilan tekshiriladi.

7.8 Kletning butligi (3.8-band), markalanishi (3.9-band) va qadoqlanishi (3.10-band) konstruktorlik hujjatlari bo‘yicha tashqi ko‘rikdan kuzdan kechirish yo‘li bilan tekshiriladi.

7.9 Kletning massasi (1 va 2-jadvallardagi 6-grafalar) ГОСТ 29329 bo‘yicha tarozida yoki ГОСТ 13837 bo‘yicha dinamometrda o‘lchanadi.

7.10 Kletning yuk ko‘tarish imkoniyatini (1 va 2-jadvallardagi 5-grafa) tekshirish, uning har bir o‘lcham turi uchun mo‘ljallangan dastur va sinov usullari asosida amalga oshiriladi.

7.11 Kletning uzellari va detallarini biriktiruvchi rezbali birikmalarning holati (ГОСТ 12.2.105, guruh 2.2) va ildirish uchun joylar yoki moslamalarning mavjudligi (ГОСТ 12.2.105, guruh 2.8) tashkaridan zimdan kuzatilib kuzdan kechiriladi.

7.12 Kletning eshigini (3.3.4-band) va to‘xtatgich (stopor) qurilmani (3.3.10-band) ochish uchun sarflanadigan kuch ГОСТ 13837 bo‘yicha dinamometrlarda tekshiriladi.

7.13 Kletning solishtirma og‘irligi (1 va 2-jadvallardagi 7-grafa) quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:

M sol.og‘ir. = M/P·T i.m.

bu erda, M – o‘lcham turiga muvofiq kletning massasi, kg;

P – kletning yuk ko‘tarish imkoniyati, t;

T i.m. = 5 yil – klet uchun mo‘ljallangan ishlash muddati

7.14 Texnika xavfsizligi talablaridagi 4.2, 4.3, 4.4, 4.5, 4.8, 4.12-bandlar tashqarida kuzatilib 

ko‘zdan kechiriladi, 4.4a, 4.6, 4.9, 4.10-bandlar ГОСТ 7502 bo‘yicha metall ruletkada o‘lchash amalga oshiriladi 

7.15 To‘xtatgich (stopor) qurilmaning o‘z vaqtida ishga tushishini tekshirish quyidagicha amalga oshiriladi:

3.3.9 band bo‘yicha: to‘xtatgich (stopor) qurilmalarini qo‘l bilan o‘n marta ochish va yopish orqali;

4.11 band bo‘yicha:

1) to‘xtatgich (stopor) qurilmaga 1 m/s tezlik bilan har bir o‘lcham turidagi kletga kirib kelayotgan yukli vagonetkani o‘n-o‘n besh marta tutib ushlab turish va bo‘shatish orqali;

Vagonetkaning kletga kirib kelish tezligi (4.7-band) quyidagi formula bo‘yicha hisoblab topiladi:

V = S/t

bu yerda, V – vagonetkaning kirib kelish tezligi, m/s;

S – vagonetkaning o‘qlari orasidagi o‘lchamga teng masofa, m;

t – vagonetkaning birinchi va ikkinchi juft g‘ildiraklarining kletga kirib kelish oralig‘ida o‘tilgan S masofa vaqti.

S masofa ГОСТ 7502 bo‘yicha metall ruletka yordamida o‘lchanadi.

O‘tilgan vaqt t mexanik sekundomer [7] yordamida o‘lchanadi.

2) kletda turgan vagonetkani kletga kirayotgan almashtirilayotgan vagonetka bilan besh-olti marta turtib itarish va vagonetkani almashtirmasdan uni to‘rt-besh marta turtib itarish orqali.

7.16 Chidamlilik ko‘rsatkichlarini (3.4-band) tekshirish ГОСТ 27.410 talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

7.17 Xavfsizlik belgilarining (4.14-band) ГОСТ 12.4.026 talablariga muvofiqligini tekshirish tashkaridan zimdan kuzatilib kuzdan kechiriladi

8 Transportda tashish va saqlash

8.1 Kletlar transportning har qanday turida, transportning ushbu turiga amalda bo‘lgan, yuklarni tashish qoidalariga muvofiq tashiladi..

8.2 Kletlarni transport vositasiga yuklash va ularni tushirish yuklarni saqlashni ta’minlaydigan mexanizmlar yordamida amalga oshirilishi kerak.

8.3 Kletlar ГОСТ 9.014 ga muvofiq I-8 guruh, 4-saqlash toifasida zanglashga (korroziyaga) qarshi o‘ta himoyalashni ta’minlaydigan sharoitlarda saqlanishi kerak.

Kletlar atmosfera yog‘inlari, quyosh nurlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushmaydigan hamda mexanik zarar yetkazilmaydigan joylarda yog‘och to‘siqlar ustida saqlanishi kerak.

8.4 Kletlar uzoq muddat saqlanilganida davriy ravishda kamida yiliga bir marta konservatsiya holati nazorat qilinishi, zarur bo‘lgan holatlarda uni 3.10.3-band ko‘rsatmalari bilan qayta tiklash lozim.

9 Ishlatish bo‘yicha ko‘rsatmalar

9.1 Kletlarni ishlatishga tayyorlash, ishlatish va texnikaviy xizmatlar ko‘rsatish ishlatish bo‘yicha yo‘riqnoma hamda amaldagi «Shaxta ko‘tarish uskunalarining xavfsizligi haqidagi umumiy texnik reglament» [6] va «Ruda, noruda va sochma holdagi konlarni yer osti usuli bilan qazib olishda xavfsizlikning yagona qoidalari» [7] talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

10 Ishlab chiqaruvchi kafolati

10.1 Iste’molchi tomonidan transportda tashish, saqlash, montaj qilish va ishlatish shartlariga rioya qilinishida, ishlab chiqaruvchi ushbu milliy standartning talablariga kletning muvofiqligini kafolatlaydi.

10.2 Kletlarning ishlatishning kafolatlangan muddati foydalanishga kiritilgan kunidan boshlab – 15 oy, lekin iste’molchiga ortib jo‘natilgan kunidan boshlab ko‘pi bilan 18 oy.

Bibliografiya

Bibliografik ma’lumotlar

SMT  73.100.30

Muhim so‘zlar: yordamchi shaxta chig‘irlari, reduktor, po‘lat arqon, texnik talablar, xavfsizlik va atrof muhitni muhofaza qilish talablari, qabul qilish qoidalari, nazorat usullari, transportda tashish va saqlash, ishlab chiqaruvchi kafolatlari.